Stosowanie lekkich ścian osłonowych a przepisy budowlane

Tło historyczne

Przez ponad dwadzieścia lat obowiązywania ustawy Prawo budowlane z 1974 r. przepisy tam zawarte, regulujące zasady stosowania w budownictwie wszelkich materiałów i wyrobów, dotyczyły wyłącznie etapu ich zastosowania na budowie i zobowiązywały uczestników procesów budowlanych: inwestora, kierownika budowy, inspektora nadzoru do stosowania materiałów dopuszczonych do stosowania w budownictwie. Materiały, wyroby i technologie uznawane były za dopuszczone do stosowania w budownictwie jeżeli objęte były odpowiednimi normami państwowymi (rozwiązania tradycyjne) lub decyzjami o dopuszczeniu do powszechnego stosowania w budownictwie (materiały, dla których nie ustanowiono jeszcze norm, rozwiązania innowacyjne).

Decyzje dla wyrobów innowacyjnych, nie objętych normami w postaci "Świadectw dopuszczenia do stosowania w budownictwie" wydawały upoważnione jednostki naukowo-badawcze budownictwa, po dokonaniu oceny przydatności wyrobów. Na ocenę taką składały się oprócz badań laboratoryjnych samych materiałów, również doświadczenia z eksperymentalnego stosowania nowych rozwiązań na budowach, często prowadzone pod nadzorem ekspertów z tych instytutów naukowo-badawczych.

Producent posługujący się normą państwową lub posiadający "Świadectwo" dla nowego rozwiązania, nie musiał już w żaden inny sposób dowodzić, że jego wyrób nadaje się do stosowania w budownictwie.

Zarówno norma jak i "Świadectwo" zawierały postanowienia dotyczące kontroli jakości materiałów i wyrobów. Producent mógł dla swoich wyrobów uzyskiwać znaki jakości, wydawane przez Centralne Biuro Znaku Jakości w wyniku oceny samego materiału lub wyrobu oraz jego procesu produkcji.

W latach 1974 - 1994 Prawo budowlane nie zawierało przepisów dotyczących dopuszczania wyrobów do obrotu rynkowego, kwestie te pozostawały w gestii innych resortów gospodarki, inspekcji handlowej i organów sprawujących ustawowy nadzór nad wybranymi grupami wyrobów, jak np. Urząd Dozoru Technicznego.

Postanowienia Unijne - dyrektywy nowego podejścia

Utworzenie wspólnego rynku, w którym swobodny obrót towarów nie będzie napotykać na przeszkody formalne i bariery techniczne, jest od chwili powstania EWG - dzisiejszej Unii Europejskiej - jednym z podstawowych celów strategicznych tej organizacji. Założeniem polityki UE jest pozostawienie znaczącej większości obrotu rynkowego w strefie tzw. kontraktowej, nie regulowanej.

Dla większości wyrobów kupujący i sprzedawca, w odpowiedniej umowie cywilno-prawnej (kontrakcie) decydują, jakim wymaganiom ma odpowiadać wyrób będący przedmiotem transakcji. Umowa taka określa zakres odpowiedzialności, warunki gwarancji, rękojmię, jak również wymagania, które musi spełnić wyrób. Dla większej wygody umawiających się stron w wielu umowach powoływane są inne dokumenty, szczegółowo określające właściwości wyrobu. Najczęściej są to normy, tak krajowe jak międzynarodowe. Strony umowy mogą również dowolnie formułować wymagania dotyczące jakości wyrobów. Kupujący może żądać okazania certyfikacji systemu jakości u producenta, certyfikacji wyrobu z udziałem strony trzeciej, sprzedawca może określać dopuszczalny poziom zmienności cech wyrobu.

W sferze kontraktowej wszystkie te działania mają charakter dobrowolny, wynikają bowiem tylko z warunków umów (kontraktów), a nie z przepisów prawnych. Z tego właśnie powodu wprowadzono zasadę dobrowolności stosowania norm i dobrowolności działań w sferze certyfikacji systemów jakości i certyfikacji wyrobów.

Przepisy Unii Europejskiej przewidują jednak, że pewne grupy wyrobów znajdują się w tzw. strefie regulowanej, będącej przedmiotem szczególnych przepisów Unii, które muszą być obowiązkowo przetransponowane do przepisów wszystkich Państw Członkowskich. Tymi szczególnymi regulacjami Unii Europejskiej są dyrektywy "nowego podejścia", dotyczące wyrobów mających wpływ na ochronę życia, zdrowia czy też środowiska. Wyroby objęte dyrektywami "nowego podejścia" mogą być umieszczane na wspólnym europejskim rynku tylko jeżeli w wyniku dokonania właściwej atestacji zgodności z ustaleniami technicznymi zharmonizowanymi z właściwą dyrektywą zostaną oznakowane znakiem CE.

W strefie regulowanej zharmonizowane z dyrektywą Normy Europejskie stają się obowiązujące, wymagane jest zastosowanie określonego decyzją Komisji Europejskiej systemu atestacji zgodności wyrobu i obligatoryjne jest umieszczenie na wyrobie oznakowania CE.

Zakłada się, że docelowo w strefie regulowanej UE znajdą się wyroby stanowiące 30÷40 % obrotu rynkowego, ale nie dla wszystkich atestacja zgodności wymagać będzie udziału strony trzeciej. Szacunkowo można powiedzieć, że certyfikacja zgodności ze zharmonizowanym ustaleniem technicznym dotyczyć będzie 1/3 wyrobów ze strefy regulowanej.

Dotychczas wydane dyrektywy "nowego podejścia" obejmują między innymi:

• aktywne urządzenia medyczne do implantacji,
• wyposażenie naziemnych stacji satelitarnych,
• środki ochrony osobistej,
• bezpieczeństwo zabawek,
• palniki gazowe,
• naczynia ciśnieniowe,
• windy,
• wyroby budowlane.

Nie wszystkie dyrektywy zostały w pełni wprowadzone w życie. Wymaga to bowiem wskazania przez Komisję Europejską ustaleń technicznych zharmonizowanych z daną dyrektywą. Warunkiem ogłoszenia Normy Europejskiej normą zharmonizowaną z dyrektywą jest określenie w niej wymagań podstawowych dla wyrobu i warunków dotyczących zastosowania określonego sytemu oceny zgodności, np. certyfikacji wyrobu. I tak np. Komisja Europejska ogłosiła normy EN 81-1, EN-81-2 i EN 12016 normami zharmonizowanymi z Dyrektywą 95/16/EC "Windy".

Do dnia dzisiejszego jednak żadna Norma Europejska nie została ogłoszona normą zharmonizowaną z dyrektywą 89/106/EEC "Wyroby budowlane". Do pełnego zharmonizowania obszaru wyrobów budowlanych potrzeba będzie około 600 norm przedmiotowych i blisko 2000 norm związanych, opisujących metody badań. Nie wszystkie potrzebne normy zostały już opracowane przez CEN, a procedura harmonizacji nawet dla już istniejących Norm Europejskich jest długotrwała. Tak więc wprowadzenie w życie postanowień dyrektywy 89/106/EEC w państwach UE wymagać będzie jeszcze wielu lat.

Przewidywano, że w 1999 r zharmonizowanych będzie 35 norm, obejmujących takie wyroby jak cement, beton, stal zbrojeniowa, prefabrykaty betonowe, ale Komisja Europejska nie podjęła w tym zakresie ostatecznych ustaleń. Po ogłoszeniu zharmonizowanego z dyrektywą ustalenia technicznego, wyrób budowlany nim objęty będzie mógł być umieszczany na rynku europejskim tylko wtedy, gdy odpowiednia procedura atestacji wykaże jego zgodność z tym ustaleniem, wydany zostanie dokument deklaracji zgodności lub certyfikat zgodności, a sam wyrób będzie przez producenta oznaczony znakiem CE. Procedura wymagana przez dyrektywę 89/106/EEC do umieszczenia wyrobu budowlanego na rynku UE przedstawiona jest na rys.1.

Rys.1 Dokumenty wymagane przez Dyrektywę 89/106/EEC do umieszczenia wyrobu budowlanego na rynku Unii Europejskiej

W przypadku wyrobów budowlanych zharmonizowanym ustaleniem technicznym oprócz normy może być też Europejska Aprobata Techniczna, udzielana przez jednostki aprobujące państw UE dla wyrobów nowych, innowacyjnych. Ukazało się już ponad 20 Europejskich Aprobat Technicznych, i wyroby nimi objęte po odpowiedniej ocenie zgodności jako pierwsze wyroby budowlane uzyskały prawo do oznakowania CE.

Zgodnie z już udzielonymi zleceniami Komisji Europejskiej na opracowanie zharmonizowanych z dyrektywą 89/106/EEC ustaleń technicznych "tradycyjne" ściany osłonowe będą przedmiotem Norm Europejskich opracowywanych przez CEN, natomiast dla ścian z oszkleniem klejonym spoiwem konstrukcyjnym udzielane będą Europejskie Aprobaty Techniczne. O ile jednak Normy Europejskie dotyczące "tradycyjnych" ścian osłonowych wciąż są w stadium projektów CEN i daleko jeszcze do ich harmonizacji, to rozwiązania ścian "strukturalnych" już w najbliższym czasie będą przedmiotem Europejskich Aprobat Technicznych.

Polskie przepisy

Podstawowym założeniem przy wprowadzaniu od 1993 roku ustaw zmierzających do ukształtowania polskiego systemu zapewnienia jakości towarów i usług było dążenie państwa do zapewnienie właściwego poziomu ochrony interesów anonimowego odbiorcy i użytkownika. Wspólną cechą tych uregulowań jest wyodrębnienie w osobną grupę wymagań związanych z ochroną życia, zdrowia, mienia i ochrony środowiska jako szczególnie ważnych i wprowadzenie obowiązku potwierdzania spełnienia tych wymagań. Potwierdzenie takie (uwierzytelnienie przyrządu pomiarowego, certyfikacja wyrobu na znak bezpieczeństwa, certyfikacja zgodności lub deklaracja zgodności) wiąże się również z prawem i obowiązkiem odpowiedniego oznakowania.

Ustawa o normalizacji ustalając zasady opracowywania i stosowania Polskich Norm przyjmuje jako zasadę dobrowolność ich stosowania. Przewiduje jednak określenie przez kierowników resortów gospodarczych list norm wprowadzonych do obowiązkowego stosowania, gdy dotyczą one ochrony życia, zdrowia, mienia, bezpieczeństwa pracy i użytkowania oraz ochrony środowiska. Normy takie z zakresu budownictwa znalazły się na listach ogłoszonych przez Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa, Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministra Gospodarki a nawet na listach Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej, Ministra Pracy a także Ministra Ochrony Środowiska.

W normach wprowadzonych do obowiązkowego stosowania znalazły się zarówno normy dla poszczególnych wyrobów, normy określające poziom wymagań np. ochrony cieplnej, akustycznej jak również normy dotyczące zasad projektowania.

Wraz z ustawą o normalizacji weszła w życie Ustawa o badaniach i certyfikacji, która nakłada obowiązek ustalenia wykazu wyrobów krajowych lub importowanych, mogących stwarzać zagrożenie lub które służą ratowaniu życia, zdrowia i środowiska podlegających obowiązkowi zgłaszania do certyfikacji na zastrzeżony przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji znak bezpieczeństwa i zarazem obowiązkowi oznaczania tym znakiem. Listę taką, po konsultacjach z kierownikami resortów i urzędów centralnych ogłasza Dyrektor Polskiego Centrum Badań i Certyfikacji. W uregulowaniach wprowadzonych przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji obowiązuje zasada, że tylko jedna, wskazana jednostka może certyfikować określoną grupę wyrobów. Dla wyrobów ze szkła - od szkła płaskiego do szyb zespolonych uprawnienia te uzyskał Instytut Szkła i Ceramiki.

Prawo budowlane - w kształcie z dnia 7 lipca 1994 nawiązywało w zakresie systemu oceny zgodności do ustaleń omówionych wyżej ustaw. Nowelizacja ustawy - Prawo budowlane z dnia 22 sierpnia 1997 r. (DzU nr 111/97, poz. 726) wprowadza dalsze uściślenia w tym zakresie, w tym podaje definicję wyrobu budowlanego, która mówi że jest to:

"wyrób w rozumieniu przepisów o badaniach i certyfikacji, wytworzony w celu wbudowania, wmontowania, zainstalowania lub zastosowania w sposób trwały w obiekcie budowlanym".

Zgodnie z artykułem 10 Prawa budowlanego, za dopuszczone do obrotu i powszechnego stosowania w budownictwie uważa się właściwie oznakowane wyroby, dla których:

1. jednostka certyfikująca wskazana w zarządzeniu Dyrektora PCPBC dokonała oceny zgodności z kryteriami technicznymi i wydała certyfikat na znak bezpieczeństwa - w odniesieniu do wyrobów podlegających tej certyfikacji,
2. jednostka certyfikująca wskazana w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji dokonała oceny zgodności z Polską Normą lub Aprobatą Techniczną i wydała właściwy certyfikat zgodności - w odniesieniu do wyrobów objętych obowiązkową certyfikacją zgodności,
3. producent dokonał oceny zgodności z Polską Normą lub z Aprobatą Techniczna i wydał deklarację zgodności albo poddał swój wyrób dobrowolnej certyfikacji zgodności.

Elementy szklane, np. szyby zespolone stosowane w ścianach osłonowych wymagają obowiązkowej certyfikacji na znak bezpieczeństwa, według p. a). Ściany osłonowe znalazły się na liście wyrobów dla których obowiązuje certyfikacja zgodności jak w p. b). Dla wchodzących w skład zestawu ściany osłonowej wyrobów nie objętych żadną z dwóch obowiązkowych certyfikacji, producent może dokonywać sam oceny zgodności, bez udziału strony trzeciej.

Dopuszczenie wyrobu do obrotu i stosowania jest więc z założenia procedurą dwuetapową.

Pierwszy etap oceny wyrobów budowlanych polega na określeniu ich przydatności do zamierzonego stosowania. Istnienie odpowiedniej normy przedmiotowej dla wyrobu oznacza, że jego przydatność jest określona. W przypadku wyrobów nowych, nie znormalizowanych dokumentem takiej oceny jest aprobata techniczna. Zasady udzielania aprobaty technicznych określa w szczegółach rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ani norma ani aprobata nie dopuszcza jednak jeszcze wyrobu do obrotu ani stosowania. Jest warunkiem koniecznym, lecz nie wystarczającym.

Przepisy wymagają przeprowadzenia drugiego etapu oceny - oceny zgodności wyrobów pochodzących z bieżącej produkcji z wymaganiami ustalonymi w normie lub aprobacie, zakończonego właściwym oznakowaniem wyrobu. Ocena zgodności może mieć formę certyfikacji przeprowadzanej przez niezależną stronę trzecią, lub deklaracji zgodności wystawianej przez producenta na podstawie posiadanych wyników badań wyrobu.

W wyniku dokonywania oceny zgodności przez stronę trzecią (wg p. a lub b) właściwa jednostka certyfikująca wydaje certyfikat. Jeżeli ocenę zgodności prowadzi producent to musi być ona zakończona wydaniem deklaracji zgodności. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji określa szczegółowo wzór deklaracji zgodności, która powinna zawierać:

• pełną nazwę i adres zakładu produkującego wyrób,
• nazwę, nazwę handlową, typ, odmianę, gatunek i klasę,
• klasyfikację wyrobu według SWW lub kodu PKWiU,
• określenie przeznaczenia i zakresu stosowania wyrobu,
• numer, tytuł i rok ustanowienia Polskiej Normy lub numer, tytuł i rok wydania aprobaty technicznej wraz z nazwą jednostki aprobującej,
• określenie danych niezbędnych do identyfikacji partii wyrobu objętej deklaracją,
• podpisaną przez upoważnioną osobę formułę deklaracji, że wyroby z partii tak określonej są zgodne z określonym dokumentem odniesienia.

Wyroby posiadające certyfikat na znak bezpieczeństwa muszą być oznakowane znakiem "bezpieczeństwa B" zastrzeżonym przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji. Wyroby budowlane muszą być ponadto oznakowane znakiem "budowlanym B". Algorytm wyboru właściwej procedury niezbędnej w celu dopuszczenia wyrobu do obrotu i stosowania w budownictwie ilustruje rys. 2.

Rys 2. Procedura dopuszczania wyrobów budowlanych do obrotu i stosowania w Polsce

Sposób oznakowania wyrobu znakiem budowlanym został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 lipca 1998r. w sprawie systemów oceny zgodności oraz sposobu znakowania wyrobów budowlanych dopuszczonych do obrotu i powszechnego stosowania w budownictwie⁸.

Wysokość znaku umieszczanego na wyrobie nie może być mniejsza niż 10 mm. Znak można umieścić bezpośrednio na wyrobie lub etykiecie przymocowanej do wyrobu, w sposób widoczny, czytelny i trwały. Znak może też być umieszczony na opakowaniu zbiorczym, jeżeli względy techniczne za tym przemawiają.

Przedstawiony schemat wskazuje, że grupie wyrobów budowlanych stawia się szczególne wymagania na tle innych produktów przemysłowych. Nawet te z nich, których nie dotyczy obowiązkowa certyfikacja na znak bezpieczeństwa mogą być wprowadzane do obrotu i stosowania tylko wtedy, jeżeli będzie im towarzyszyć co najmniej deklaracja zgodności wystawiana przez producenta, a same wyroby będą odpowiednio oznakowane.

Specyfika oceny i zaświadczania o zgodności wyrobów złożonych - zestawów wchodzących w skład systemów

Ściany osłonowe stanowią wyrób szczególnie złożony, o spełnieniu jego założonych funkcji decyduje nie tylko jakość licznych, często bardzo różnorodnych elementów składowych, lecz również know-how tworzące część niematerialną systemu.

Założenia nowych regulacji prawnych związane z obowiązkiem zaświadczenia zgodności wyrobu budowlanego z dotyczącym go ustaleniem technicznym są trudne do spełnienia w takich przypadkach, bowiem certyfikacja lub deklarowanie zgodności poszczególnych wyrobów wchodzących w skład systemu nie obejmuje kwestii związanych z oceną zgodności "procesu technologicznego" - metody wbudowania - decydującej o tym, że wyroby składowe tworzyć mogą spójny system.

Nowelizacja ustawy - Prawo budowlane, która weszła w życie 24 grudnia 1997 zamiast „rozwiązania technicznego” nie poddającego się łatwo ocenie zgodności a tym bardziej znakowaniu wprowadziła jako przedmiot dopuszczenia oprócz wyrobu fabrycznego również zestaw wyrobów - stanowiący część "materialną" systemu projektowego, które po wbudowaniu tworzą określoną część obiektu budowlanego. Oznacza to, że wyrób budowlany może mieć również postać określonego zestawu elementów, utworzonego w celu wbudowania w sposób trwały w obiekcie. Zestaw celowo dobranych elementów posiada właściwe dla całości właściwości użytkowe a wyróżnia go to, że jest wprowadzany do obrotu w sposób umożliwiający nabycie wszystkich elementów od jednego dostawcy w trakcie jednej transakcji.

Odnosząc pojęcie wyrobu budowlanego do przedmiotu obrotu rynkowego stwierdzić należy, że oznakowanie umieszczone na zestawie nie dotyczy ani w żaden sposób nie gwarantuje zainstalowania. Oznacza ono, że zestaw może zapewnić obiektom budowlanym, w które ma być wbudowany, spełnienie wymagań podstawowych, pod warunkiem, że będzie prawidłowo zestawiony i zainstalowany. Obowiązkiem producenta lub osoby wprowadzającej zestaw na rynek jest przedstawienie kryteriów zestawiania, łączenia ze sobą komponentów zestawu i jego wbudowania, zapewniających osiągnięcie deklarowanych właściwości użytkowych charakteryzujących zestaw. Informacje te powinny znajdować się w dokumentacji towarzyszącej wprowadzanemu na rynek wyrobowi.

W odniesieniu do zestawów, które stanowią jeden z możliwych wariantów zestawu komponentów, wchodzących w skład systemu projektowego, oznakowanie oznacza, że komponenty takiego zestawu zostały prawidłowo zaprojektowane i dobrane, tak aby zapewnić właściwości użytkowe powstających przy ich zastosowaniu części obiektów (systemów zestawionych). Warunki uzyskania takiej pewności, dotyczącej parametrów projektowych i wbudowania, powinny być zawarte w odpowiednich ustaleniach technicznych dla wyrobu - normie lub aprobacie technicznej.

Zestaw przed oznakowaniem powinien być oceniany w przewidzianych dla niego warunkach stosowania. W niektórych przypadkach może to oznaczać, że badaniom typu podlega budowany przez producenta reprezentatywny "system zestawiony" - część obiektu budowlanego. Ustalenia techniczne powinny wskazywać dopuszczalne zmiany parametrów projektowych i instalacyjnych, pozwalające na zgodność z wynikami badań typu.

O ile więc oznakowanie i ocena zgodności związane są z rynkową postacią wyrobu, to widać z tych zapisów, że ocena przydatności do stosowania wyrobu czy też zestawu zawarta w normie lub aprobacie technicznej nawiązuje do właściwości użytkowych ustalanych w odniesieniu do funkcjonalnej części obiektu jaką jest np. ściana osłonowa i do wymagań podstawowych stawianych całym obiektom. Ustalenia techniczne mogą też obejmować całe systemy projektowe, tzn. zestawy zestawów, w których liczba, rodzaj i zestawienie komponentów zmieniają się w zależności od przewidzianej specyfiki zastosowania System projektowy może pozwalać na utworzenie jednego lub więcej zestawów, z których każdy może charakteryzować się różnym doborem komponentów.

Dopuszczanie do jednostkowego zastosowania

Znowelizowane przepisy ustawy Prawo budowlane, w części dotyczącej wyrobów budowlanych, dokonują wstępnego podziału wyrobów według kryterium czy są one przeznaczone do powszechnego czy też do jednostkowego stosowania. Idąc za tym podziałem przewidziano inne - złożone i sformalizowane - procedury dopuszczania do obrotu i stosowania wyrobów przeznaczonych do powszechnego stosowania, czyli na szeroki rynek adresowany do anonimowego potencjalnego użytkownika, inne zaś - uproszczone - w przypadku wyrobów przeznaczonych do jednostkowego zastosowania, czyli w określonym indywidualnym obiekcie budowlanym.

Zgodnie z zapisem zawartym w art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo budowlane znajduje się następująca definicja nowo wprowadzonego pojęcia dopuszczenia do jednostkowego stosowania:

"Dopuszczone do jednostkowego stosowania w obiekcie budowlanym są wyroby wykonane według indywidualnej dokumentacji technicznej sporządzonej przez projektanta obiektu lub z nim uzgodnionej, dla których dostawca wydał oświadczenie wskazujące, że zapewniono zgodność wyrobu z tą dokumentacją oraz z przepisami i obowiązującymi normami".

Wprowadzenie tej nowej regulacji oznacza znaczne ułatwienia w stosunku do regularnej procedury dopuszczania. Każda budowa realizowana jest na podstawie jednostkowej, indywidualnej decyzji o pozwoleniu na budowę i zawsze jest indywidualnym przedsięwzięciem. Postawienie wyraźnych granic, kiedy w tym jednostkowym przedsięwzięciu mamy do czynienia z jednostkowym zastosowaniem wyrobu budowlanego wiąże się z koniecznością zdefiniowania wielu warunków brzegowych. Indywidualna produkcja wyrobu jest jednym z elementów składających się na pojęcie jednostkowego stosowania, kolejnym nasuwającym się założeniem jest innowacyjny charakter takiego wyrobu, ponieważ w przeciwnym wypadku wystarczyłaby deklaracja zgodności z obowiązującymi normami.

Z jednostkowym zastosowaniem możemy mieć do czynienia w przypadku zaprojektowania wyrobu specjalnie dla danego obiektu, tzn. takiego dla którego:

• w projekcie budowlanym zawarte jest zalecenie projektanta do wykonania wyrobu według indywidualnej dokumentacji technicznej,
• istnieje indywidualna dokumentacja wyrobu sporządzona przez projektanta lub przez niego uzgodniona, stanowiąca załącznik do projektu budowlanego obiektu.

Zwraca jednak uwagę pełna analogia do obowiązującej dwustopniowości dopuszczania do powszechnego stosowania. Rolę ustalenia technicznego (normy lub aprobaty technicznej dla wyrobu) pełni w tym przypadku indywidualna dokumentacja techniczna zawierająca specyfikację właściwości użytkowych wyrobu. Za określenie zakresu tych cech i poziomu wymagań pełną odpowiedzialność ponosi projektant obiektu. Rolę dokumentu związanego z oceną zgodności wyrobu z ustaleniem technicznym pełni natomiast oświadczenie dostawcy.

W rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 1998 r. w sprawie aprobat i kryteriów technicznych oraz jednostkowego stosowania wyrobów budowlanych (DzU Nr 107, poz. 679), określającym szczegółowe zasady i tryb dopuszczania wyrobów budowlanych do jednostkowego stosowania w obiekcie budowlanym zakłada się, że indywidualna dokumentacja techniczna wyrobu powinna zawierać rozwiązania konstrukcyjne oraz charakterystykę materiałową wyrobu, określać jego warunki wbudowania, wmontowania zainstalowania lub zastosowania w danym obiekcie. Dokumentacja ta powinna stanowić integralną część projektu budowlanego obiektu i w określonych prawem przypadkach podlega ona zatwierdzeniu w trybie przewidzianym ustawą - Prawo budowlane.

Oświadczenie dostawcy o zgodności wyrobu z indywidualną dokumentacją techniczną sporządzoną przez projektanta powinno zawierać:

• nazwę i adres dostawcy
• nazwę wyrobu i miejsce jego wytworzenia
• identyfikację dokumentacji technicznej, której dotyczy oświadczenie
• nazwę i adres budowy, dla której wyrób jest przeznaczony
• miejsce i datę wydania oświadczenia
• podpis wydającego oświadczenie.

Zasady tak sformułowane mają na celu ustalenie jasnych i możliwie precyzyjnych zasad postępowania w odniesieniu do wyrobów stosowanych jednostkowo w konkretnym obiekcie budowlanym. Tego typu regulacja prawna jest w polskim prawie budowlanym istotną nowością.

Dyrektywa 89/106/EC nie zawiera uregulowań odnoszących się wprost do przewidzianego tutaj jednostkowego stosowania. Zapisy art. 13, ust. 5 z Rozdziału V mówią, że:

"W przypadku produkcji indywidualnej (nie seryjnej) wystarcza deklaracja zgodności według Załącznika III, punkt 2, podpunkt ii, trzecia możliwość, chyba że określono inaczej w ustaleniach technicznych dla wyrobów, które mają szczególnie istotny wpływ na zdrowie i bezpieczeństwo".

Atestacja zgodności o której tu mowa przewiduje wydanie przez producenta deklaracji zgodności na podstawie:

"1. wstępnych badań wyrobu (badań typu) prowadzonych przez producenta 2. fabrycznej kontroli produkcji."

Stanowi to pewnego rodzaju glosę do szczegółowej interpretacji podstaw merytorycznych , na których "dostawca wyrobu do jednostkowego zastosowania" może oprzeć wydane przez siebie "oświadczenie".

Charakterystyka konstrukcyjna i materiałowa wyrobu powinny być udokumentowane odpowiednimi badaniami wykonanymi przez producenta. Podejście zaprezentowane w dyrektywie powoduje, że nawet wyrób produkowany w sposób indywidualny trafia na rynek z oznakowaniem, zaświadczającym zgodność z ustaleniem technicznym. W naszych krajowych przepisach wyroby dopuszczone do jednostkowego stosowania nie będą w żaden sposób oznakowane. Stąd tak istotne jest dla inwestora i nadzoru budowlanego kompletowanie dokumentów - indywidualnej dokumentacji wyrobu i oświadczenia dostawcy.

Specyfika wyrobów budowlanych

Wyroby przeznaczone do stosowania w budownictwie wyróżnia spośród innych towarów rynkowych fakt, że ich odbiorcami są głównie wykonawcy robót budowlanych lub inwestorzy. Wyrób budowlany pochodzący z fabryki musi bowiem być przedmiotem specjalistycznych prac budowlanych, zanim zacznie spełniać przeznaczoną mu w projekcie rolę elementu składowego obiektu budowlanego.

Żaden wyrób budowlany nie może spełniać swej funkcji, jeżeli zostanie po prostu "wstawiony" do obiektu budowlanego i pozostawiony w takiej postaci, w której stanowi przedmiot obrotu rynkowego. Dopiero po właściwym wbudowaniu, zainstalowaniu lub wmontowaniu, przy zastosowaniu właściwych technik i technologii robót budowlanych wyrób zaczyna funkcjonować w przewidziany dla niego sposób, jako część składowa konstrukcji, wyposażenia czy też wykończenia obiektu budowlanego. Stąd też podstawowe kryterium oceny wyrobu budowlanego - jego przydatność do zamierzonego stosowania - oceniana jest poprzez te cechy, które przyczyniają się do spełnienia przez obiekt, w którym wyrób jest zastosowany odpowiednich wymagań użytkowych.

W przypadku takich wyrobów jak ściany osłonowe, ich przydatność do tej właśnie funkcji w obiekcie budowlanym zależy szczególnie od sposobu i jakości wykonania robót związanych z wbudowaniem i montażem na placu budowy. Trwałość ściany osłonowej, rozumiana jako zachowanie stałej, nie zmienionej przydatności do zamierzonego stosowania, jest w sposób istotny związana ze stosowaniem właściwych metod konserwacji, dokonywaniem stałych przeglądów i bieżących napraw w już użytkowanym obiekcie.

Jak widać z powyższego nie sposób dokonać pełnej oceny wyrobu budowlanego bez odniesienia się do zasad i metod projektowania, ani też bez uwzględnienia złożonych procesów wznoszenia obiektów budowlanych a nawet późniejszej eksploatacji budynków i budowli. Stąd też stosowanie wyrobów budowlanych, w tym tak złożonych jak ściany osłonowe, wymaga uwzględnienia obowiązujących przepisów oraz postanowień całego zestawu norm budowlanych, dotyczących:

• charakterystyki przedmiotowej wyrobu,
• metod badań samego wyrobu oraz badań służących określeniu parametrów do projektowania, w tym niezbędnych klasyfikacji, np. ogniowej, akustycznej, cieplnej,
• zasad określania obciążeń i metod projektowania,
• norm zawierających wymagania funkcjonalne i klasyfikację właściwości użytkowych,
• norm czynnościowych dotyczących wykonywania określonych robót budowlanych.

Kolejnym wyróżnikiem wyrobów budowlanych, szczególnie takich jak ściany osłonowe jest ich duże znaczenie dla szeroko rozumianych kwestii bezpieczeństwa: od etapu wytwarzania, w którym istotna jest ochrona pracowników w czasie produkcji, przez etap placu budowy - bezpieczeństwa przy wykonywaniu robót budowlanych - aż do długoletniego wpływu zamontowanych wyrobów na bezpieczeństwo i zdrowie użytkowników obiektów budowlanych.

Wszystkie te kwestie nabierają szczególnie istotnego znaczenia w przypadku nowych, innowacyjnych wyrobów budowlanych, do których należy zaliczyć wiele rozwiązań ścian osłonowych. Wyroby takie w dużej mierze decydują o możliwości wprowadzania postępu w budownictwie, a tymczasem brak jeszcze dla nich norm przedmiotowych i nie ma też odniesień w innych typach norm, dotyczących metod badań, zasad projektowania itd. Ocena przydatności i oszacowanie trwałości takich wyrobów wymaga zaangażowania specjalistycznej wiedzy całych zespołów ekspertów. Dlatego też tylko w budownictwie pojawiły się specyficzne dokumenty o charakterze normatywnym - aprobaty techniczne.

Aprobata techniczna, której rolę przedstawiono na rys. 3 jest dokumentem występującym tylko w budownictwie. Stanowi ona pozytywną ocenę techniczną wyrobu, stwierdzającą jego przydatność do zamierzonego zakresu stosowania [1,5]. Aprobata udzielana jest każdorazowo na podstawie indywidualnej oceny wyrobu i podaje indywidualne warunki i wymagania dotyczące zasad projektowania, wbudowania i użytkowania wyrobu. Aprobata techniczna dla wyrobów innowacyjnych, nie sprawdzonych w krajowej praktyce pełni rolę podobną jak norma przedmiotowa. Pod względem stopnia indywidualizacji postanowień przypomina jednak bardziej normę zakładową. Z definicji aprobaty wynika jednak, inaczej niż w normie, konieczność odniesienia się do warunków stosowania wyrobu, czyli norm i przepisów dotyczących projektowania i wykonywania obiektów budowlanych.

Aprobata techniczna dla określonego wyrobu łączy więc w jednym zindywidualizowanym dokumencie wymagania i dane odpowiadające wielu różnym rodzajom norm i przepisów.

W działalności aprobacyjnej rolę grupowych norm przedmiotowych, określających cechy wspólne dla asortymentowych grup wyrobów, klasyfikację rodzajową i jakościowa wyrobów pełnia wspólne zasady oceny przydatności do zamierzonego zakresu stosowania w budownictwie: Zalecenia Udzielania Aprobat Technicznych.

W Instytucie techniki Budowlanej opracowano następujące dokumenty zaleceń dotyczące wyrobów wchodzących w skład różnych systemów ścian osłonowych:

ZUAT-15/II.04 Płyty warstwowe z rdzeniem ze sztywnej pianki poliuretanowej, w okładzinach z blachy metalowej
ZUAT-15/II.05 Systemy lekkich ścian osłonowych o konstrukcji szkieletowej z profili aluminiowych.

W przygotowaniu są dokumenty:

ZUAT-15/II.06 Płyty warstwowe z rdzeniem ze styropianu w okładzinach z blachy metalowej
ZUAT-15/III.01 Jednoramowe okna i drzwi balkonowe z drewna warstwowo klejonego
ZUAT-15/III.05 Okna i drzwi balkonowe z kształtowników aluminiowych dzielonych i nie dzielonych przekładką termiczną.

Zalecenia opracowywane przez specjalistów ITB są przedmiotem dyskusji na posiedzeniach Grup Specjalistycznych Komisji Aprobat Technicznych, w których uczestniczą przedstawiciele organizacji zrzeszających producentów budowlanych. Komisja Aprobat Technicznych jest forum, na którym wspólny sposób podejścia do strategii i zasad oceny przydatności wyrobów wypracowywany jest z uwzględnieniem stanowisk specjalistów ITB, ekspertów spoza Instytutu Techniki Budowlanej oraz przedstawicieli przemysłu wyrobów budowlanych.

Jadwiga Tworek

Przypisy

1. Ustawa z dnia 3 kwietnia 1993r. o normalizacji z późniejszymi zmianami (DZ.U. Nr 55 z 1993r., poz. 251; z 1995 r. Nr 95, poz 471; z 1997r. Nr 121 poz. 770)
2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i administracji z dnia 4 marca 1999r. w sprawie obowiazku stosowania niektórych Polskich Norm (DZ.U. Nr 22, poz. 209)
3. Ustawa z dnia 3 kwietnia 1993 r. o badaniach i certyfikacji z poźniejszymi zmianami (Dz.U. z 1993r. Nr 55, poz. 250; z 1994r. Nr 27, poz. 96; z 1997r. nr 104, poz 661 oraz Nr 121, poz. 770)
4. 3Zarządzenie dyrektora Polskiego Centrum Badań i Certyfikacji z dnia 28 marca 1997r., zmieniające zarządzenie w sprawie ustalenia wykazu wyrobów podlegających obowiązkowi zgłaszania do certyfikacji na znak bezpieczeństwa i oznaczania tym znakiem (M.P. Nr 22, poz. 216)
5. Ustawa z dnia 7 lipca 1994r. prawo budowlane z późniejszymi zmianami (Dz.U. z 1994r. nr 89, poz. 414; z 1996r. Nr 100, poz. 465, Nr 106 poz. 496 oraz Nr 146, poz. 680; z 1997r. Nr 88, poz. 554 oraz Nr 111, poz. 726; z 1998r. Nr 22, poz. 118 oraz Nr 106 poz. 668; z 1999r. Nr 41, poz. 412, Nr 49, poz. 483 oraz Nr 62, poz. 682)
6. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 kwietnia 1998r. w sprawie wyrobów służących do ochrony przeciwpożarowej, które mogą być wprowadzone do obrotu i stosowania wyłącznie na podstawie certyfikatu zgodności (Dz.U. Nr 55, poz.362)
7. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 1998r. w sprawie aprobat i kryteriów technicznych oraz jednostkowego stosowania wyrobów budowlanych (Dz.U. Nr 107, poz. 679)
8. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 lipca 1998r. w sprawie systemów oceny zgodności oraz sposobu znakowania wyrobów budowlanych dopuszczonych do obrotu i powszechnego stosowania w budownictwie (Dz.U. Nr 113, poz. 728)