Ewolucja okna drewnianego w powojennej Polsce (cz. I)

Wojna nie wniosła nic nowego w rozwój konstrukcji i materiałów do produkcji okien. Przez kilka powojennych lat stolarka wykonywana była w oparciu o normy przedwojenne, a nowe wprowadzone normy zawierały klauzule pozwalające dalej je stosować. Przykładowo w PN/B-1612 z 1948 r. "Okno ościeżnicowe (polskie)" przy unieważnieniu normy PN/B-1637, 1638, 1639, 1640, 1641, 1642 z 1936 r. istniał zapis:
"Zarządzeniem Ministra Odbudowy z dnia 10 lutego 1948 r. norma obowiązuje w zakresie budownictwa nowych budynków mieszkalnych, których projekty budowy nie zostały zatwierdzone do dnia 17 lutego 1948 r. z wyjątkiem budynków które są indywidualnym uzupełnieniem istniejącej zabudowy". Ilość funkcjonujących wówczas rodzajów i odmian konstrukcji oraz typowymiarów okien i drzwi balkonowych, drzwi wewnętrznych i wejściowych oraz bram może dziś budzić zdziwienie.

Jako podstawowe konstrukcje okienne występowały (wg nazw z lat 40 i 50):
- okna typu włościańskiego i osiedli (były to podwójne okna krosnowe),
- okna ościeżnicowe,
- okna ościeżnicowe do wewnątrz otwierane (półskrzynkowe),
- okna popularne krosnowe podwójnie szklone,
- okna szwedzkie (zespolone),
- okna skrzynkowe,
- okna krosnowe pojedyncze.
Stolarka wykonywana była w warunkach zrujnowanej gospodarki, przy dużych trudnościach zaopatrzeniowych (szkło, okucia, farby, gwoździe, wkręty) przez stolarzy rzemieślników i różnej wielkości zakłady stolarskie, funkcjonujące głównie przy przedsiębiorstwach budowlanych. Ilość takich zakładów oceniana jest na około 10 tysięcy. Średniej wielkości zakład wyrobów stolarsko-budowlanych wyposażony był w 9 obrabiarek:
- pilarka tarczowa do cięcia poprzecznego,
- pilarka tarczowa do cięcia wzdłużnego,
- pilarka taśmowa, - strugarka wyrówniarka,
- strugarka grubościowa,
- strugarka 4-wrzecionowa,
- frezarka dolnowrzecionowa,
- frezarka do gniazd (oscylacyjna),
- szlifierka tarczowa.
Narzędziami do obróbki profilowej najczęściej były głowice kwadratowe z przykręcanymi na śruby nożami. Przy takim wyposażeniu zakład zatrudniał około:
- 12 stolarzy,
- 10 pracowników obsługujących maszyny,
- 6 pomocników,
- 5 osób kierownictwa i administracji.
Przerób roczny tego typu zakładu wynosił około 1000 m3 drewna i 40 m³ sklejki i oklein. Oprócz okien i drzwi zakłady produkowały szereg innych wyrobów dla budownictwa jak bramy, przepierzenia, okładziny ścienne, podłogi, szafy wbudowane. Wszystkie te wyroby obejmowała jedna norma PN/B-166 z 1950 r. "Wyroby stolarskie budowlane. Warunki techniczne wykonania i odbioru.", która zastąpiła normę PN/B-166 z 1932 r.

Rys. 1

Nie można wyraźnie rozgraniczyć, że pewne konstrukcje okien były wykonywane przez rzemieślników, a inne przez zakłady stolarskie.
W zapotrzebowaniu na rodzaj stolarki istotną rolę odgrywały tradycje i przydatność do stosowania związana z charakterem budynków:
- okna ościeżnicowe głównie do zabudowy parterowej (na wsi, rzadziej w miastach),
- okna o skrzydłach otwieranych do wewnątrz, przeważnie półskrzynkowe i skrzynkowe do zabudowy piętrowej.
W produkcji stolarki ograniczeniem dla rzemieślników było wyposażenie w maszyny i urządzenia (począwszy od suszarni). Rzemieślnik wykonywał stolarkę na potrzeby lokalne i zwykle były to konstrukcje najprostsze, często odbiegały od standardów określonych w normach.
Ciekawym przykładem są okna ościeżnicowe, rys. 1 wykonane przez stolarza prawdopodobnie w 1946 r.

Elementy ram skrzydeł i szczebliny o ozdobnym profilu przyszybowym i na przyldze, zmontowane zostały na kołki, szyby osadzone w rowku wyciętym w ramiakach i szczeblinach (w przypadku wymiany rozbitej szyby niezbędne było wymontowanie ramiaka pionowego skrzydła). Skrzydła zawieszone na zawiasach wbijanych. Skrzydła zewnętrzne (letnie) zamykane na hak z drutu z oczkiem, a w pozycji otwartej blokowane hakiem płaskim z oczkiem. Skrzydła wewnętrzne (zimowe) zamykane a właściwie dociskane odgiętą zakrętką 1-skrzydełkową zamocowaną na progu i nadprożu. Okna wyposażono w drewniany okapnik zamocowany na progu ościeżnicy i podparty na deskach szalówki oraz w okiennice płycinowe. Jest to więc konstrukcja wyposażona w najprostsze okucia, oszklona w sposób, który jak podaje J. Tajchman1) był stosowany do końca XVIII w.
Fakt, że okna te funkcjonują już ponad 50 lat świadczy o wysokim kunszcie stolarza który je wykonał. Dwudzielne okna ościeżnicowe ze szczeblinami i najprostszymi okuciami ale ze zmianą szklenia na kit i wyposażone w wywietrzniki i narożniki stalowe były najczęściej stosowaną konstrukcją na wsi w powojennej Polsce. Kolejne jego modyfikacje polegały tylko na zmianie okuć zamykających na zakrętki i zasuwnice.

Rys. 2

Inny przykład okna ościeżnicowego rzemieślniczej produkcji z pierwszych lat po wojnie przedstawia rys. 2.

Są to okna dwurzędowe z górnym skrzydłem zewnętrznym odchylnym (zawiasy w nadprożu ościeżnicy) i dolnymi zewnętrznymi skrzydłami rozwieranymi. Skrzydło wewnętrzne (jedna rama z podziałem imitującym układ skrzydeł zewnętrznych) bez zawias instalowane było w ościeżnicy na okres zimy. Próg ościeżnicy jest poszerzony tak, że stanowi jednocześnie parapet wewnętrzny. Okna o takim podziale ale z normalnie wykonanymi skrzydłami wewnętrznymi i bez poszerzonego progu były po wojnie drugą najbardziej rozpowszechnioną wersją okna ościeżnicowego. Oknami które po wojnie stosowano już sporadycznie były (wg ówczesnych nazw):
- okna włościańskie,
- okna ościeżnicowe do wewnątrz otwierane z naświetlem,
- okna polskie ościeżnicowe do wewnątrz otwierane z górnym przewietrznikiem,
- okna popularne krosnowe podwójnie szklone.
Te konstrukcje uwzględniała jeszcze opublikowana w 1952 r. przez Państwowe Wydawnictwa Techniczne praca Z. Żniński "Stolarstwo Budowlane". Lecz produkcja ich była już praktycznie zaniechana.

Rys. 3

Okna typu włościańskiego

Było to podwójne okno krosnowe osadzone w ścianach wg rys. nr 3, skrzydła otwierały się jak w oknie ościeżnicowym do wewnątrz i na zewnątrz. Asortyment wymiarowy - rys. nr 4 i 5, przekroje - rys. nr 6.

Rys. 4. Okna typu włościańskiego i osiedli o wymiarach szyb 30×36 cm.

Rys. 4. Okna typu włościańskiego i osiedli o wymiarach szyb 30×30 cm.

1 | 2 | 3 | 4 |